‘Engelachtige Wim’: Van Baaren en Hermans (2)

Uitlenen is er niet bij. Wie de vier boeken die W.F. Hermans aan het bevriende echtpaar Van Baaren schonk wil bekijken, zal zich moeten vervoegen bij de balie van de zaal Bijzondere Collecties (voorheen Oude en Kostbare Werken) van de UB Groningen. Daar haalt een behulpzame medewerker de boeken uit een luchtgekoelde kluis. En dan is het genieten geblazen.

De eerste druk van Mandarijnen op zwavelzuur verscheen in 1963, als ik de titelpagina moet geloven. In de tweede druk uit 1967 meldt Hermans echter dat het boek pas in februari 1964 in de handel kwam. Het verklaart mogelijk de verschrijving van de auteur, toen hij op 2 mei 1964 een exemplaar cadeau deed aan de Groningse hoogleraar en zijn vrouw: ‘Voor Gertrude en Theo,/ met anglofobie/ W.F.H./ Grn 2 mei ‘634′.

Wat te denken van deze prachtige opdracht in de eerste druk van Nooit meer slapen (1966)? Op de Franse titelpagina schreef Hermans: ‘Voor Gertrude en Theo,/ die er al wakker van hebben/ gelegen./ Wim/ 9/3/66’. Toen Van Baaren op 28 juni 1974 het Nieuwsblad van het Noorden opsloeg, moet hij ogenblikkelijk aan dit boek hebben gedacht: een inliggend knipseltje met het bericht ‘Muggen drijven ontsnapte terug naar zijn cel’ getuigt hiervan. (Biliografen opgelet: Van Baaren bezat een paperback van de eerste druk, zònder de zet- en drukfout op pagina 220.)

Van Wittgenstein tot Weinreb, het tweede deel van Hermans’ sadistische universum, verscheen in oktober 1970. Diezelfde maand konden Theo en Gertrude rekenen op een exemplaar: ‘Voor Gertrude en Theo,/ die zo lief geweest zijn/ er zelf de fouten uit te halen./ Dank!/ Wim/ Groningen/ 25 okt ’70’.

Voor de roman Herinneringen van een engelbewaarder. De wolk van niet weten (1971) jatte Hermans de ondertitel uit een anoniem Middeleeuws geschrift. Blijkbaar had Van Baaren hem over deze mystieke tekst getipt, want op de mottopagina van zijn exemplaar schreef Hermans: ‘Veel dank voor het opzoeken/ van het motto’. Tegenover de titelpagina staat bovendien de prachtige opdracht: ‘Voor Theo en Gertrude,/ zonder diaboliek/ van weinig engelachtige/ Wim/ 22 sept ’71’.

Meer over deze surrealistische vriendschap bij Harry Perton.

‘Verzamelaar van strijkijzers’: Van Baaren en Hermans

Theo van Baaren en zijn latere vrouw Gertrude Pape mogen verantwoordelijk worden gehouden voor het enige surrealistische tijdschrift dat Nederland gekend heeft: De schone zakdoek. De godsdiensthistoricus en dichter Van Baaren maakte zelf ook collages. Welke Nederlandse schrijver die ook in Groningen woonde deed dat nog meer? W.F. Hermans.

Het echtpaar Van Baaren heeft geregeld met Hermans gecorrespondeerd. De Universiteitsbibliotheek Groningen bewaart zeker 11 brieven en/of briefkaarten van Hermans aan Theo en Gertrude uit de periode 1964-1987 èn een originele foto. Hoewel ik de brieven niet heb ingezien (‘Aanvragen of reserveren is niet toegestaan, wendt u zich tot de balie’), zal het voor een deel om vakantiegroeten gaan. De ansichtkaarten zijn, aldus de catalogus van de UB, verstuurd uit South Devon, Canakkale, Paddington, Parijs, München en Gunung Agung. (Gunung Agung is een vulkaan op Bali, of zoals Hermans zou zeggen: een krater in lichterlaaie.)

Wie schrijft er nou eens een leuk artikel over Hermans en Van Baaren? Is Hans Renders niet begonnen aan een biografie van Theo van Baaren? In Onder professoren (1975) heet Van Baaren ‘Stavinga‘, ‘verzamelaar van strijkijzers, peniskokers, opgezette Maori’s en boomerangs’. In het echt vormde zijn collectie etnografica de basis van het inmiddels opgedoekte Volkenkundig Museum Gerardus van der Leeuw.

Behalve de persoonlijk nalatenschap van Theo van Baaren is de Rijksuniversiteit Groningen ook stilletjes de bezitter van (een deel van) de bibliotheek van de historicus. In tegenstelling tot de brieven en manuscripten zijn deze boeken wel vrij toegankelijk. Morgen meer!