Een echt antiquariaat

De handel in tweedehands en antiquarische boeken nam een vlucht tijdens de Tweede Wereldoorlog. Piet J. Buijnsters verklaart in zijn Geschiedenis van het Nederlandse antiquariaat (2007) waarom juist tweedehands boeken zo gewild werden: door de instelling van een censurerende Nederlandsche Kultuurkamer en sterke papierrantsoenen verschenen er aanzienlijk minder nieuwe boeken. Op boekenmarkten en bij antiquariaten konden leeshonger en verzamelwoede wel gestild worden. In de notulen van de jaarvergadering van de NVvA, gehouden op 20 april 1943, vindt Buijnsters deze constatering van voorzitter Menno Hertzberger:

De prijzen van het antiquarische boek zijn in enkele gevallen zoo gestegen, dat elke basis verloren is gegaan.

Dat de handel in tweedehands boeken ineens erg lucratief kon zijn, moet ook Adriaan Morriën zich toen hebben gerealiseerd. Bij het uitbreken van de oorlog was hij de schrijver van één dichtbundel. Bijna dertig, zat hij zonder werk en zonder inkomsten.

Vanuit het ouderlijk huis in IJmuiden begon Morriën in 1939 te corresponderen met Frits van Heerikhuizen, leraar Nederlands en letterkundige, twee jaar ouder dan hij. De flinke stapel brieven en briefkaarten die Van Heerikhuizen aan zijn vriendschap met Morriën overhield is mijn mooiste Marktplaats-vondst tot dusver.

In de handgeschreven epistels van Morriën komen zowel literaire zaken als dagelijkse beslommeringen langs. In een brief van 30 december 1941 laat hij Van Heerikhuizen weten dat zijn poging om in Frankrijk een baantje als administrateur te krijgen is mislukt. Nu zal zijn geld spoedig op zijn. Maar hij heeft nog wel een idee, dat hij zijn vriend in Bussum graag voorlegt.

Een plan van den allerlaatsten tijd is om, met behulp van geleend geld, goede litteratuur (antiquarisch) bij kennissen op te koopen, een catalogus samen te stellen en aan alle vrienden en kennissen te zenden. Wanneer men werkelijk goede boeken heeft, raakt men ze gemakkelijk kwijt.

Van Heerikhuizen wil Morriën blijkbaar wel op weg helpen met een lading boeken. Het haalt helaas weinig uit. Op 16 mei 1942 heeft Morriën nog maar weinig verkocht en een kennis, die een partij geërfde boeken zou inbrengen, laat hem in de steek. De dichter ziet het somber in.

Voor een echt antiquariaat komen natuurlijk andere dingen kijken. Daarvoor zijn geld en tijd noodig.

Drie maanden later is de situatie niet verbeterd. Van de boeken die Morriën uit Bussum meenam zijn er ‘enkele’ verkocht. Een catalogus heeft Morriën niet kunnen maken. Hij belooft Van Heerikhuizen zijn best te doen de rest ook ‘kwijt te raken’. In een brief van 4 augustus 1942 komt het avontuur voor het laatst ter sprake. De voorraad van het naamloze verzendantiquariaat van Adriaan Morriën is dan al ondergebracht bij vrienden in Haarlem, omdat bij een eventuele evacuatie van IJmuiden ‘slechts het allernoodzakelijkste’ mag worden meegenomen. Als de handelswaar niet meer binnen handbereik is, houdt het op.

Luxe luxe

Gesignaleerd bij Linnaeus in Amsterdam en bij Vos & van der Leer en De Bengel in Dordrecht: de eenmalige luxe uitgave van Van der Heijdens romancyclus De tandeloze tijd. Hoe luxe luxe is bij De Bezige Bij valt nog te bezien, maar de belofte in het zomerprospectus lijkt te zijn ingelost: een nieuw omslag, een ‘beperkte’, genummerde oplage en de handtekening van de auteur. Beperkt is in dit geval: 200. Het is niet duidelijk of er een cassette bij de zeven boeken hoort.

Die cassette zit wel bij een andere, mij onbekende luxe editie van De tandeloze tijd, eveneens uitgegeven door De Bezige Bij. De ‘exclusieve oplage’ van deze luxe editie is minder exclusief, want die bedraagt maar liefst 1500 stuks. De boeken zijn niet alle afzonderlijk gesigneerd: ze komen met een genummerde en gesigneerde kaart in een envelop.

Of zou het hier om een dummy gaan? Het is toch vreemd om een luxe cassette te vullen met gelijmde paperbacks. En op de ruggen van de boeken vertoont zich ook geen bezig bijtje. Wie het weet, mag het zeggen.

Sub Rosa

Je kunt boeken verzamelen. Dat is leuk. Maar als je al jaren boeken hamstert, dagelijks vecht tegen volle kasten, verschuift je focus. Je verzamelt op een dag boekenleggers. Je verzamelt verstrooid papier dat je in boeken vindt. Of je stort je op die kleine etiketjes die de boekhandelaar vroeger voorin een nieuw boek plakte, meestal in een hoek van het schutblad. Uit boeken losgeweekte boekhandelsetiketten nemen amper ruimte in. Wat zichtmapjes in een oude ordner.

De ruimtewinst heeft een keerzijde: er wordt een flard geschiedenis van het boek uitgewist. Een boekhandelsetiket is, behalve een nederige vorm van reclame, ook een geboorteakte. Dat kleine plakkertje verraadt waar het boek voor de allereerste keer te koop werd aangeboden. Waar het boek te vondeling werd gelegd, voordat een mens het adopteerde. Een losgeweekt etiket heeft zelf geen geschiedenis meer.

Over twee weken komt er bij Bloomsbury in Londen een eerste druk van het modernistische meesterwerk The Waste Land (1923) onder de hamer. Het is beslist niet het topstuk van de veiling, maar het exemplaar heeft het leukst denkbare boekhandelsetiketje: “Shakespeare and Company”. T.S. Eliot was een terugkerend bezoeker van de beroemde boekwinkel van Sylvia Beach. Beach en haar geliefde Adrienne Monnier zouden twee jaar later The Love Song of J. Alfred Prufrock in het Frans vertalen.

Ter gelegenheid van de presentatie van de eerste Ab Visser biografie wordt vandaag een nieuwsbrief rondgezonden met boeken en brieven van Ab Visser. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, in de lente van 1945, verscheen bij de eendagsuitgeverij Sub Rosa – zonder toestemming van de bezetter – de dichtbundel Alter ego. Het exemplaar in de nieuwsbrief heeft een groen boekhandelsetiket: ‘Boekhandel Godert Walter Groningen’.

Bij boekhandel Godert Walter, genoemd naar de oprichter, kocht A. Marja in de veertiger jaren zijn dagelijkse lectuur en stond Jacques den Haan achter de toonbank. Godert Walter zelf overleefde de oorlog niet: hij werd op 17 september 1944 in zijn eigen huis doodgeschoten door de Sicherheitsdienst, omdat hij clandestiene en illegale boeken verkocht.

Blijkbaar bleef de boekhandel, in en na de oorlog, illegaal uitgegeven boeken aanbieden. Het groene etiketje is daar een stille getuige van.

Hulp

De boeken in de winkel van Godert Walter, vorige week wederom getroffen door een brand, moeten als verloren worden beschouwd. De inventaris kan evengoed aan de straat worden gezet. Hoeveel pech kan een boekhandel hebben?

Een comité – waarin bekende Groningers als Klaas Swaak, Jean Pierre Rawie, Rob Pronk, Gerrit Krol, Jan Glas en Douwe Draaisma – spoort lezers en andere mensen met een hart nu aan om een bijdrage te storten op rekeningnummer 570325862 (Deutsche Bank) ten name van Boekhandel Godert Walter in Groningen. Betalingskenmerk: ‘Ik steun Godert Walter!’ Erik Kweksilber hoopt zijn winkel in mei te kunnen heropenen, op de vertrouwde plek aan de Oude Ebbingestraat.

De afbeelding is het bewijs dat Godert Walter, sinds de oprichting in 1941, gedreven wordt door sympathieke boekhandelaren. Mensen die je in de vakantietijd zonder kinnesinne doorsturen naar andere boekwinkels in de stad.